KAZAK BASINININ TARİHİ
Kazak basınının ilk göz ağrısı 1870-1883 yılları arasında Taşkent şehrinde yayınlanmış “Türkistan Vilayeti Gazetesi’dir.” Gazete, Türkistan valiliğinin resmi yayın organı “Turkestanskiye Vedomosti” gazetesinin eki şeklinde ilk defa Kazakça olarak yayımlanmıştır. “Türkistan Vilayeti Gazetesi” kendi sayfalarında Rus Çarı ve genelkurmayının emir ve kararları dışında 13 sene boyunca, iki dilde Kazakların tarihi, iktisadi hayatı, sözlü edebiyatı, milli adetlerini yansıtan çok sayıda makalelere yer vermiştir. Gazetenin genel yayın yönetmenliğini ilk zamanlar Şahmardan İbragimov, daha sonra ise Çanışev yürütmüştür.
Bu gazeteden sonra 1888-1902 yıllarında Omsk şehrinde Kazakça ve Rusça “Bozkır Vilayeti Gazetesi” yayınlanmıştır ve Akmola, Semey, Yedisu vilayetlerini içine alan Bozkır valiliğinin resmi yayın organı olmuştur.
Yukarıda bahsettiğimiz “Türkistan Vilayeti Gazetesi” ve “Bozkır Vilayeti Gazetesi”, Kazak halkının milli çıkarlarının, milli kültürünün propagandasını yaptığı gerekçesiyle sonraki yıllarda yayınlanamamıştır. Bu gazeteleri Rus Çarlığı kendi emir ve kararlarını yerel halkın dilinde yayınlayarak, hayata geçirebilmek ve böylece istilacı politikasını propagandasını yaparak halkı kendi istekleri doğrultusunda kolayca yönetebilmenin aracı olarak kullanmak istemişlerdi. Ancak madalyonun diğer yüzü de vardı. Kurnaz siyaset izleyen Çar hükümeti, farkında olmadan bu gazeteler sayesinde Kazak halkının eğitim ve kültürünün, basınının gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Bu sayedendir ki, kapanan gazetelerin yerine eğitime susayan Kazak aydınları değişik şehirlerde kendi dergi ve gazetelerini yayınlamaya başlamışlardır.
1905 yılında Ufa şehrinde “Galya” medresesinin Kazak öğrencileri “Turmus” (Hayat) isimli el yazması dergi yayınlamışlardı. Onun sadece bir sayısı elden kopya edilerek, birkaç nüshası dağıtılmıştır. Dergide halkı medeniyet öğrenmeye çağıran ve Kazakların günlük hayatı hakkında bilgiler veren makaleler yer almıştır. Bu makaleleri yazan ve çoğaltarak dağıtan şahıs, ünlü şair Makış Kaltayev idi. 1907”de Petersburg şehrindeki Tatarların “Ulfat” gazetesine ek olarak Kazakça “Serke” gazetesi yayınlanmaya başlamıştır. Yayına hazırlayanlardan biri Alaş liderlerinden Mirjakıp Dulatov idi. Çarlık Rusyası o sene, Kazaklar ve diğer azınlık milletleri barbar diye adlandırarak, seçilme haklarını elinden almıştı. Çarlık hükümeti sırf bu meseleyi ele aldığı için gazeteyi kapatmaya karar verdi. İlk milli, siyasi, sosyal ve edebi “Kazak” gazetesi 1913 yılının başından 1918 yılının sonuna kadar Orınbor (Orenburg) şehrinde haftada bir defa, 1915 yılından başlayarak da haftada iki defa basılmıştır. Toplam 264 sayı yayınlanmıştır. Genel yayın yönetmeni, günümüzde Kazak halkının üstadı olarak bilinen ulu şair Ahmet Baytursunov, yardımcısı Mirjakıp Dulatov, yayınlayan ise Mustafa Orazayev idi. Gazete, son iki senesinde kendi basım evinde basılmıştır. Gazetede 20. yüzyılın başındaki Kazak halkının siyasi-toplumsal hayatının en önemli meseleleri, iktisadi durumu, diğer halklarla münasebeti, eğitim, edebiyat ve kültür, örf-adetleri, tarihi ve şeceresini konu alan makaleler yayınlanmıştır.
Kazak halkının ilk sosyal-siyasi, edebi-kültürel dergisi “Aykap” 1911 yılının başından 1915 yılının sonuna kadar Tomsk şehrinde ayda bir defa, daha sonra ayda iki defa yayınlanmıştır. Toplam 88 sayı yayınlanan bu derginin genel yayın yönetmeni büyük gazeteci, şair, edebiyat araştırıcısı Muhamedjan Seralin idi. Dergi, eğitimci demokratik bir yol izlemiştir. Bu dergiyi yayınlamak için akraba Tatar milletinin aydın insanları maddi ve manevi olarak yardım etmişlerdir.
“Aykap” dergisi ayrıca milli tarih ve kültür araştırmaları hakkındaki makalelere de yer vermiştir. Derginin adı da “Ay, kap!” diye Kazakça pişmanlık manasını veren kelimelerden oluşmaktadır. Bu, “Ah, yazık! Baklalarının arkasında kaldık!” şeklindeki pişmanlığı bildirmektedir. Yani, derginin maksadı, kültürden, eğitimden arkada kalmanın yerinin doldurmak olmuştur. “Kazakistan” gazetesi ise 1911 yılından 1913 yılına kadar Orda şehrinde, daha sonra Oral şehrinde basılmıştır. Genel yayın yönetmeni Eleusin Buyrin idi. Gazete demokratik bir çizgi izliyordu ve onun yayınlanmasında ünlü şair Şengerey Bökeyev büyük katkıda bulunmuştur. “Kazakistan” gazetesi bazı meseleler konusunda “Aykap” dergisiyle fikir tartışmaları yapıyordu. Genel olarak, eğitim, sanat, ilim, kültür, kooperatif kurma konuları içeren makaleler yayınlamaktaydı.
“Aykap” dergisi kapatıldığı zaman yayınlanmaya başlayan “Sadak” dergisini, 1915-1918 yıllar arasında Ufa’daki “Galya” medresesinde öğrenim gören Kazak öğrencileri hazırlıyordu. İlk kurucusu ve yayıncısı, daha sonra Kazak edebiyatında büyük bir yere sahip olacak olan yazar, Beyimbet Maylin’dir. Ondan sonra gazeteci, drama yazarı Jiyengali Tilepbergenov devam ettirmiştir. Onlar, “Sadak” dergisinin yayıncısı olarak Kazak Derneği’ni göstermiştir. Bu derneğin bir üyesi de Magjan Jumabayev idi. Derginin maksadı, eğitimli, kabiliyetli gençleri edebiyata çekmek, edebiyatın eğitim alanında rolünü güçlendirmek, milli ve hayati önemini vurgulamak, gençlerin milletinin önündeki sorumluluğunu hissettirmekti. “Sadak” dergisi, medresede okuyan Kazak gençlere yol yordam gösterip, onların ilme yönelmelerinde büyük rol oynadı. Derginin sayfalarında kabiliyetli Kazak gençlerinin kaleminden çıkan kısa hikâyeler, romanlar, eleştirel makaleler, gibi sözlü edebiyatın örnekleri yayınlanmıştır. Abay’ın birkaç özlü sözleri ve bazı şiirleri, Mağjan Jumabayev’in şiirleri yayınlanmıştır. “Sadak” bu devirde yayınlanan “Kazak” gazetesinin etkisiyle kültür ve eğitim konusuna ağırlık veren yayın politikası izlemiştir. Bazı kaynaklara göre, “Galya” medresesinin Kazak öğrencileri bu zamanda “Birlik Tuğu” (Birlik Bayrağı) “Sarıarka”, “Uran” (Slogan), “Alaş” gibi milli düşüncedeki gazeteleri de okuyorlardı.
1916-1918 yıllarında Omsk şehrinde “Balapan” (Yavru) isimli el yazması dergi yayınlanıyordu. Bu dergiye yayına hazırlayan milli kültür, sanat, edebiyat eserlerini yayınlayarak Kazak gençlerinin milli duygularını uyandırmayı kendisine maksat edinen “Birlik” derneği olup, genel yayın yönetmeni K. Kemengerulu’ydu. Gazete çalışanları S. Saduakasov ve M. Jumabayev’in yazdığına göre, “Balapan” dergisi, “sadece edebi eserleri yayınlıyordu.”
“Sadak” ve “Balapan” dergilerinin yayını durdurulduktan sonra Semey’de 1918’de ilmi- edebi, iktisadi meseleleri ele alan “Abay” dergisi yayınlanmaya başladı. Onun genel yayın yönetmeni Jüsüpek Aymautov, genel sekreteri ise Muhtar Auezov idi. İkisi de sonraki dönemlerde Kazak halkının büyük yazarları arasında yerlerini almışlardır. Dergi, Abay’ın eserlerindeki nasihatlerden yola çıkarak, Kazak halkının edebiyatı ve kültürü, sanatı ve tarihi hakkında meseleleri ele almıştır. “Jas Türk” (Genç Türk) takma adıyla J. Aymauotov’un makaleleri, M. Jumabayev’in şiirleri yayınlanmıştır. “Abay” dergisinde M. Auezov, kadın eşitliği, eğitim konularını aydınlatan birkaç makale yayınlamıştır. “Abay” dergisi, günümüzde de Semey şehrinde ayda bir defa yayınlanmaya devam etmektedir. Bu dergide genelde Abay, Şakerim, Auezov gibi aydınların edebi yönlerini araştırmaya yönelik makaleler ve edebiyat meseleleri hakkında materyaller yayınlanmaktadır.
Mustafa Çokay, 1917-1918 yıllarında Taşkent”te haftalık “Birlik Bayrağı” gazetesini yayınlamıştır. Onun yanı sıra derginin yayına hazırlanmasında S. Kojanov ile K. Bolganbayev de görev almışlardır. Gazete, Şubat devriminden sonra toplumsal-siyasi durum ile halkın sosyo-ekonomik durumu hakkında haberler yayınlamanın yanında, Türk dilli halkları bağımsızlık için savaşta birleşmeye çağırmıştır. Dergi, Kazakların dışında Kırgız, Özbek, Tatar Türklerinin arasında da iyi bilinmekteydi. Ağustos 1917’de Türkistan Kazak- Kırgız Kurultayı’nda “Yeni yayınlanmaya başlayan “Birlik Bayrağı” gazetesinde bütün Kazak- Kırgızlar birleşsin” şeklinde yazılar yayınlanması için bir karar alınmıştır. Gazetede yayınlanan makalelerin başlıklarına göz atacak olursak, “Türkistan Özerk Muhtarlığı”, “Bağımsızlık ve Özerk Cumhuriyet”, “Kokand şehrinde geçen umumi Müslüman Kurultayı’nın kararları”, “Kim dost, kim düşman”, “Kazak halkının düşmanları”, “Kendi aramızdaki Bolşevikleşmişlere”, “Üstü başı kan kokuyor”, “Kokand soykırımı” şeklinde oluğunu görürüz. Bu sivri dilli gazetenin yaygınlaşmasından korkan Sovyet hükümeti aradan uzun bir zaman geçmeden bu gazetenin yayın hayatına da son vermiştir.
1916-1917 yıllarında Taşkent’te haftalık “Alaş” gazetesi yayınlanmaktaydı ve yayıncıları ve genel yönetmeni Kölbay- Meryam Tögisiovlar idi. 1917-1918 yıllarında Semey şehrinde “Sarıarka” gazetesi çıkarılmaktaydı. Yayıncıları Halel Gabbasov ve Rayımcan Marsekov’du. Bu gazete Alaş Partisi’nin yayın organı olarak yayınlanmaktaydı.
Kazakistan’da Bolşevikler iktidarı tamamen ele geçirdikten sonraki günlerde, özgür düşünce ve milli duygularla hareket eden dergi ve gazeteler kapatılmasını müteakip, 1920’de halk içinde lider olarak bilinen Alihan Bökeyhanov iş arkadaşlarına “çocuklara ders vermezsek, Kazak dilinde kitaplar yazmazsak, gazete ve dergilere makaleler yazarak Alaş’a hizmet etmezsek, geleceği açılan yollar bizim için kapalıdır.” demiştir.
Böylece, Alaşorda Partisi ve Alaşorda Hükümetini kuran halk liderleri, 1920’nin 18 Nisanı’nda “Jana Öris” gazetesini çıkarmaya başlamış, daha sonra gazetenin adı “Akjol” (Ak yol) olarak değiştirilmiştir. “Jana Öris” gazetesinde Kazak yazarları ve şairlerinin eserleri dışında Kırgızların ünlü şairleri arasında yerini alacak olan henüz 21 yaşındaki Kasım Tınıstanov’un ilk şiirleri de yayınlanmıştır. Alaş çalışanları ve Kazak aydınları tam bu günlerde 1922’de Taşkent’te “Talap” isimli kültür derneğini kurmuştur. Bu derneğe Halel Dosmuhammedulu başkanlık etmiş, dernek üyelerinden M. Tınışbayulu, M. Jumabayev, M. Auezovlarla birlikte Kırgız halkının o yıllardaki önde gelen siyasetçilerinden, Kırgız alfabesi ve gramerinin yazarı Kasım Tınıstanov da birçok önemli işlere imza atmıştır.
Aynı devirde Alihan Bökeyhanov, Ahmet Baytursunulu, Magjan Jumabayev gayri resmi “Alka” isimli yazar derneği kurma çalışmalarına başlamışlar ve derneği 1924’de Moskova şehrinde kurarak, programını kamuoyu ile paylaşmışlardır. Bu belgede: “Kazak edebiyatı, yol ayrımında bulunmaktadır. Arkasında bir yol; önünde bin yol vardır. Bin yol içinde ise, çöle sapanı, gitse gelinmeyecek, gelse görülmeyecek olanı vardır. Kazak edebiyatını bu bin yolun ortasında ne yapacağını şaşırmış halde bekleten en büyük faktör ise bozulan ekonomik hayattır.” gibi sözler yer almıştır. Bu edebi program Stalin’in sıkıyönetimi hüküm sürmeye başladığı günlerde siyasi delil olarak kullanılıp, Kazak edebiyatına bir daha gelmeyecek kadar güçlü edebi şahsiyetler olan Alihan, Ahmet, Mirjakıp, Magjan gibi üstatların “Halk düşmanı” ilan edilerek idam cezası almalarına sebep olmuştur.
Bundan başka türlü gazeteler ve dergiler de yayınlanmıştır. 1921’de Taşkent’te “Kızıl Kazakistan (daha sonra “Komunist Kazakistan”, şimdiki Akikat) dergisi yayınlanmıştır. M. Auezov’un ilk hikâyesi olan “Kurgansızın günü” 1921 yılında bu dergide yayınlanmıştır. İlk yayın yönetmeni A. Asılbekov idi. 1923’de Moskova’da “Temirkazık” (Kutup Yıldızı- yayın yönetmeni N. Törekulov), 1924’de Taşkent’te “Sana” dergisi (yayın yönetmeni, Halel Dosmuhanbetov), 1922’de Taşkent’te edebiyat dergisi “Şolpan”, 1925’de Semey şehrinde “Tan” dergisi çıkıyordu. “Şolpan” (Çoban Yıldızı) Magjan’ın, “Tan” dergisi ise, Muhtar Auezov ve Jüsüpbek Aymauıtov”un başkanlıkları ile yayınlanmıştır. Şimdiki kültür edebiyat alanında yayınlanmakta olan “Juldız” dergisi bu iki derginin (“Şolpan” ve “ Tan” dergilerinin) mirasçısıdır.
Değişik yıllarda “Yeni Edebiyat” (1928-1932), “Edebiyat Meydanı” (1932- 38), “Edebiyat ve Sanat” (1939-41), (1945-56), “Savaş” (1944- 45) isimleriyle yayınlanmıştır. İkinci Dünya Savaşı’nın devam ettiği yıllarda ve savaştan sonraki yıllarda kapatıldığı da olmuştur. Kapatılan dergi 1957’nin başından itibaren “Juldız” ismiyle yeniden yayınlanmaya başlamıştır.
1926’larda bizim topraklarda kazakça ve rusça 12 tane periyodik basının olduğu söyleniyor.
1941-1945 2. Dünya şavaşı yıllarında «Otan üşin», «Dabıl»(Kazakça), «Kızıl asker akikati»(Kazakça), «Jaudı jouyğa», «Suvorovşı», «Maydan pravdası», «Otandı korğauda», «Otan küzetinde» (Kazakça), «Sovyet jauıngeri», «Otan namısı üşin»(Kazakça), «Jauga karsı attan»(Kazakça), «Kızıl Armiya»(1944, Kazakça), «Maydan akikatı»(1944, Kazakça), «Otan üşin alğa»(Kazakça), «Otan uşin urıska»(Kazakça), «Frunzeşi»(Kazakça) gazeteleri yayınlandı.
1950’lerde 65 tane periyodik basının mevcut olduğu söyleniyorsa,
1971 yılında 74 gazete, 25 dergi, 2 haber ajansı yayın hayatını sürdürmüş. Periyodik basının yıllık tirajı 45,5 mln. Kazakistan’ın ilk telgraf ajansı KazTAG 1921 yılında haber dağıtmaya başladı. İlk radyoprogramları 1923 yılında yayın hayatına başladı. 1972 yılında günlük ortalama haber dağıtım boyutu 5 devlet ve 17 bölge programları ile 64 saat oldu.1958’de ilk radyo yayını çalışmaya başladı. 1972’de televizyonun bütün devlet genelinde ortalama boyutu 192 saatı geçti.
Bağımsızlığı ilan ettikten sonraki dönemdeki Kazak basınındaki gelişmeler.
Kazakistan’ın 16 Aralık 1991’de bağımsızlığını ilan etmesi ile başlayan yaklaşık 20 yıllık bağımsızlık döneminde kalkınma ve demokratikleşme yolunda önemli adımlar attığı görülmektedir. Kazakistan, bağımsızlık sonrası yeniden yapılanma sürecinde ulusal reformlarını sürdürmeye çalışırken bir yandan da geçmişin etkilerini yaşamaya devam etmektedir. Kazakistan’da kitle iletişim alanında gerçekleştirilen yasal düzenlemeler, sansürün kaldırılması, özel basın yayın organlarına izin verilmesi, radyo ve televizyon alanında görülen dinamizm, program üretimindeki çeşitlilik, ülke bütününde kitle iletişimiyle ilgili potansiyel ve teknik alandaki gelişmeler umut vericidir. Ancak bağımsızlığın üstünden geçen yirmi yıl boyunca medyada tekelleşme eğilimleri giderek artış göstermiştir. Özellikle siyasi çevrelere yakın kişilerin medya üzerindeki etkisi ve kontrolü bağımsız bir basının gelişimi önündeki en büyük engel olarak dikkat çekmektedir.
Yazılı basın genel olarak değerlendirildiğinde yıllar içinde yazılı basın yayınlarında bir düşüş görülmektedir. Ocak 1998 rakamlarına bakıldığında gazete ve dergi sayısı 1625 iken, Temmuz 2001 de Kazakistan Kültür ve Enformasyon Bakanlığı yazılı basın (gazete ve dergi) toplam sayısının 1258 (Kazakhstan Press, 2001) olduğunu açıklamıştır. Ülke genelinde yayınlanan gazetelerin önemli bir bölümü Rusca yayınlanmakta olup tirajları genelde Kazak dilinde yayınlananlardan daha yüksektir. Genel nüfus dağılımına bakıldığında Kazaklara göre Rusların özellikle büyük şehirlerde ve sanayileşmenin yoğun olduğu bölgelerde daha etkin olduğu görülmektedir (Çarıkçı, 2001). Günümüzde 1000 civarında basılı yayın (dergi ve gazete) mevcuttur. Ayrıca ülke genelinde nüfusun yaklaşık %6’sını Ukraynalıların oluşturduğu ve Kazakların da büyük bölümünün Rusca konuştuğu dikkate alınırsa gazete dillerindeki farklılaşma ve tiraj farkı anlaşılabilir.
Kazakistan’ın bağımsızlığının ilk on yıllık döneminde Rusca yayınlanan gazetelerden yüksek tiraja ulaşan Konsomalskaykaya Pravda olmuştur. Kazak dilinde yayınlanan gazeteler arasında ise Karavan, Kazakhanskaya Pravda, Vechernii Almatı, The Glombus Vremya sayılabilir. Gazetelerin ülkenin bağımsızlığının ilk on yıllık döneminde %80 oranında devlet desteği aldığı, Kazak Türkçesi ile yayınlanan gazetelerde bu desteğin %90 oranına çıktığı bilinmektedir (‘Kazakhstan’, Communications Law in Transition Newsletter, 2000). İlk on yılda nüfus yoğunluğu yüksek olan her yerleşim merkezinde en az bir haftalık gazete yayınlanmıştır.
Günümüzde Kazakistan’da Rusça, Kazakça, Ukraynaca, Korece, Almanca ve İbranice 1000’in üzerinde basılı yayın çıkarılmaktadır. İkinci on yıllık dönemde ülkedeki başlıca gazeteler arasında hükümet destekli olanlardan Kazakhstanskaya Pravda ve Yegemen Kazakhstansayılabilir. Haftada beş kez Rusca ve Kazakça yayınlanmaktadırlar. Özel sektöre ait gazeteler arasında ise Rusça Ekspress-K ve Kazak dilinde Zhas Alash. Nachnem Ponedelnika S, XXI Vek,Soldat ve Vremya yer almaktadır. Özel olarak çıkarılan yayınlardan Karavan Medya Grubuna aitKaravan ve Novaya Pokolenie’nin başkan ve ailesi ile yakın bağları olduğu belirtilmektedir. Kazakistan’da yayınlanan bazı yabancı yayınlar arasında ise Kazakistan Zaman (Türkiye), Almaty Herald (İngilizce ve Batı Kökenli) ayrıca günlük yayınlanan Liter sayılabilir
İnternet Yayıncılığı ve Haber Ajansları: İnternet popüler bir bilgi kaynağı olarak son yıllarda giderek ön plana çıkmaya başlamıştır. 2009 yılı verilerine göre nüfusun %27’sinin internet erişimi mevcuttur. İnternet yayıncılığını düzenleyen bir kanun henüz yoktur. İnternet kullanımı medyayı düzenleyen diğer kanunlar tarafından düzenlenmektedir (Jamankulova, 2010). Kazakistan’da internetin gelişiminin ikinci safhasında olduğu belirtilmektedir. Nüfusun çoğunluğu için henüz günlük bir internet kullanım ihtiyacınnı oluşmadığı görülmektedir. İnternet genellikle iş ve ekonomi ağırlıklı siteler için uygun bir ortamdır ( Möller&Dohel, 2006:32). Ülkede 14 haber ajansı bulunmaktadır. Bunlardan Interfax Kazakhstan, Kazakınfo uluslar arası düzeyde de oldukça aktiftir.
KAYNAKLAR:
1. 20. yüzyılın başlarında Kazakistan'da fikir hareketleri/Doktora tezi.
1. Jamankulova, Karla, (2010), “20 Years Later:Kazakhstan”,Global Journalists reports
internet adr:
, erişim tarihi: 04.05.2010
2.’’www.minber.kz’’ulusal internet gazetesi
3. http://mci.gov.kz KC Telekomünikasyon iletişim bakanlığı.
